Khoa học phải đương đầu

HẢI ĐĂNG

Thứ tư, 20/11/2019 - 03:02 PM (GMT+7)
Font Size   |         Print

Mùa đông năm 1918 là khoảng thời gian đáng nhớ với nhiều sinh viên Trường đại học Munich khi họ vinh dự được trò chuyện cùng kinh tế gia lỗi lạc Max Weber về chủ đề vai trò của nghiên cứu khoa học trong đời sống.

Những chia sẻ từ Weber đã vượt qua giới hạn của một tọa đàm hướng nghiệp, trở thành một tác phẩm triết học có ảnh hưởng sâu sắc đến nền giáo dục Đức hiện đại. Bài diễn thuyết trên ngay lập tức được in thành sách dưới nhan đề “Wissenschaft als Beruf” (Khoa học - nghề nghiệp và sứ mệnh) vào tháng Giêng năm 1919. NXB Đà Nẵng đã ấn hành tác phẩm này.

Trong bối cảnh Đức bại trận sau Chiến tranh thế giới lần thứ nhất, nghiên cứu khoa học của quốc gia này cũng phải đối mặt với cơn khủng hoảng trầm trọng, kéo theo nỗi hoang mang tột độ của giới nghiên cứu đương thời. Nhưng với một chuyên gia am tường nhiều lĩnh vực như M.Weber, người làm khoa học ở bất kỳ đất nước nào trong tất cả các giai đoạn lịch sử đều phải vượt qua những thách thức riêng. Tại Đức, khó khăn của nghề làm khoa học là nó gắn liền với công việc giảng dạy đòi hỏi một học giả đồng thời phải là một giáo viên. Theo “Khoa học - nghề nghiệp và sứ mệnh”, giảng dạy là công việc cần thiết với các nhà nghiên cứu vì đem lại thu nhập trực tiếp cùng lúc dùi mài, bổ sung kinh nghiệm và nuôi dưỡng cảm hứng sáng tạo cho họ. Mặc dù vậy không thể đánh đồng việc giảng dạy với nghề nghiên cứu và sứ mệnh mà mỗi nhà khoa học cần hướng đến chính là “đương đầu với những đòi hỏi” của thời đại.

Chỉ ra mối tương quan cũng như sự khác biệt giữa nghệ thuật, thần học và khoa học, “Khoa học - nghề nghiệp và sứ mệnh” đã minh định khái niệm về khoa học hiện đại qua hệ thống lý lẽ, dẫn chứng chặt chẽ, thuyết phục. Đối với M.Weber, nhiều học giả hiện nay đang nhầm lẫn giữa định nghĩa cách tân nghệ thuật với tiến bộ khoa học, từ đó ngộ nhận về hai lĩnh vực này. Biện giải cho luận điểm trên, Weber khẳng định một kiệt tác nghệ thuật không thể bị “vượt qua” trong khi mỗi công trình khoa học dù xuất sắc đến mấy vẫn phải lỗi thời, nhường chỗ cho các nghiên cứu chính xác hơn. Là một triết gia quan tâm đặc biệt đến mối liên hệ giữa tôn giáo và sự phát triển của xã hội, M.Weber cho rằng: Thần học tìm cách trả lời những câu hỏi thời đại bằng đức tin thậm chí chấp nhận sự “hy sinh trí tuệ”. Ở chiều ngược lại, khoa học giải đáp chúng bằng kiến thức. Từ đó ông phê phán các nhà khoa học bịm bợp, tự dối mình trong các học thuyết duy linh, huyền bí.

Trải qua hơn một trăm năm, “Khoa học - nghề nghiệp và sứ mệnh” vẫn là một trong những tác phẩm xuất sắc của M.Weber. Bởi lẽ đây là một cuốn sách chỉ ra sứ mệnh đứng đắn của người làm khoa học trong công tác giảng dạy và nghiên cứu. Nhưng quan trọng hơn, cuốn sách này còn hối thúc người làm khoa học phải kiên định với lập trường đã lựa chọn và có trong mình phẩm chất bắt buộc là tính “chính trực tri thức”.