Cuba bảo tồn văn hóa thổ dân Taíno

VŨ ANH

Chủ nhật, 04/08/2019 - 05:32 PM (GMT+7)
Font Size   |         Print

Những nhạc cụ truyền thống khi chơi nhạc Taíno. Ảnh: CHRISTOPHER BAKER

Cuba là quốc gia mang những nét quyến rũ độc đáo, kết hợp từ sự hài hòa giữa nhiều nền văn hóa khác nhau. Bên cạnh việc tiếp thu các nền văn minh khác của Mỹ latin, châu Phi và châu Âu, văn hóa bản địa cũng luôn được người dân ý thức giữ gìn theo thời gian. Trong đó phải kể tới văn hóa thổ dân Taíno, một trong số những nền văn hóa quan trọng, mang đậm bản sắc truyền thống của quốc đảo này.

Các tài liệu lịch sử cho rằng người thổ dân Taíno bản địa tại Cuba gần như biến mất không lâu sau cuộc chinh phạt quốc đảo này của thực dân Tây Ban Nha vào năm 1511. Tuy nhiên, những bản sắc và phong tục của người Taíno vẫn được hậu duệ của họ duy trì trong nhiều mặt đời sống. Ngay cả cái tên “Cuba” cũng xuất phát từ ngôn ngữ Taíno, là “nơi đất dồi dào màu mỡ” (cubao) hoặc “nơi tuyệt vời” (coabana). Ngoài ra, tên một số thành phố quan trọng khác như Thủ đô Havana, Batabanó, Camagüey, Baracoa, Bayamo… cũng đều bắt nguồn từ tiếng Taíno.

Nơi thể hiện rõ nhất ảnh hưởng văn hóa và đặc điểm di truyền từ thổ dân Taíno chính là cộng đồng sống tại vùng El Güirito, thuộc tỉnh Holguín và khu vực La Caridad de los Indios thuộc Vườn Quốc gia Sierra del Cristal. Qua nhiều thế kỷ, người dân El Güirito vẫn có làn da mầu đồng, hàm vuông và xương gò má nổi bật, rất khác biệt so những nơi khác. Một số gia đình nông dân trong vùng vẫn sống trong những ngôi nhà đơn giản với mái lợp lá cọ, đồng thời duy trì hình thức canh tác khoai lang, sắn và ngô giống theo kiểu truyền thống của người Taíno. Đối với các nghi lễ hay mộ phần tổ tiên, người dân El Güirito thường duy trì phong tục trát vỏ ốc xà cừ lên bề mặt ngôi mộ, theo tín ngưỡng Taíno cổ xưa là để xua đuổi ma quỷ và cái xấu.

Ngày nay, bản sắc Taíno được Chính phủ Cuba thừa nhận là phần quan trọng không thể thiếu trong quần thể văn hóa nước này. Thậm chí, nó còn được quảng bá ngày càng rộng rãi như một di sản, phát triển du lịch. Khách du lịch từ khắp nơi trên thế giới đến El Güirito sẽ được thưởng thức âm nhạc truyền thống “Kiribá - Nengón” và ẩm thực đậm chất Taíno. Các ban nhạc địa phương chỉ sử dụng các nhạc cụ truyền thống để biểu diễn, như trống tambor, tres (một loại đàn của Cuba), claves (còn gọi là “gậy gõ”), nhạc cụ maracas, đàn hộp marimbula… Trong khi đó, các món ăn theo kiểu Taíno thường chế biến từ hải sản, thịt lợn, gạo, các loại đậu và được đựng trong vỏ dừa. “Âm nhạc Kiribá - Nengón và văn hóa ẩm thực của chúng tôi bắt nguồn từ đời sống của người nông dân Taíno. Cả hai đều ra đời từ trước khi nhà thám hiểm Columbus đặt chân tới Cuba”, bà Teresa Roché Lore, thành viên một nhóm nhạc truyền thống giải thích.

Là một người dành hơn 10 năm để nghiên cứu về người Taíno, ông Alejandro Hartmann Matos - nhà sử học ở thành phố Baracoa, ước tính có ít nhất 4.000 người Cuba mang trong mình gen di truyền kế thừa từ thổ dân Taíno. Theo ông Matos, tỷ lệ trung bình những người có gen di truyền Taíno là 8% trên toàn quốc và hơn 15% ở các tỉnh phía đông Cuba. “Nhiều người trong các cộng đồng khác có dòng máu Taíno như chúng tôi đều tự hào về di sản của mình”, ông Isolino Cobas Romero, một người nông dân sống tại El Güirito nói.

Hiện tại, người dân El Güirito đã được hưởng các dịch vụ công của nhà nước như phòng khám, trường học và các khu nhà định cư mới. Nhưng phong cách sống của cộng đồng vẫn duy trì nhiều nghi lễ cổ xưa theo giá trị tinh thần của người Taíno. Họ vẫn cầu nguyện Mặt trời, Mặt trăng và đất mẹ ban phước trước khi thu hoạch, hoặc lấy vỏ và lá cây làm phương thuốc chữa bệnh.

“Thực dân Tây Ban Nha có thể đã làm biến mất phần lớn tổ tiên chúng tôi, nhưng họ không thể xóa bỏ được gốc rễ người Taíno. Chúng tôi sẽ không để truyền thống tốt đẹp này mai một”, ông Francisco Ramírez Rojas (82 tuổi), người đứng đầu gia tộc Rojas Ramírez, một gia đình mang dòng máu Taíno cho biết. Không chỉ truyền lại kiến ​​thức và phong tục Taíno cho con cháu mình, ông Francisco khẳng định việc tổ chức những trải nghiệm âm nhạc và ẩm thực bản địa tại El Güirito là một cách hữu hiệu để vừa bảo tồn văn hóa truyền thống, vừa mang lại thu nhập cho người dân địa phương.