Điểm then chốt trong bài toán cổ phần hóa DNNN

THU THỦY

Thứ năm, 06/07/2017 - 10:11 AM (GMT+7)
Font Size   |         Print

CPH MobiFone sẽ thúc đẩy thị trường viễn thông phát triển bền vững theo hướng minh bạch hơn.Ảnh: NGUYỆT HẢI

Tình trạng doanh nghiệp nhà nước (DNNN) “ngồi” trên đống tiền nhưng lại không có vốn vẫn tiếp diễn do quá trình cổ phần hóa (CPH) trì trệ. Sự trì trệ này không chỉ do quan hệ lợi ích, mà còn do thiếu quyết tâm thực hiện.

Theo ông Phạm Đức Trung, Trưởng ban Cải cách và Phát triển DN, Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế T.Ư (CIEM), tuy quá trình CPH DNNN giai đoạn 2011-2015 đạt 93% kế hoạch về số lượng nhưng chất lượng thì thấp. Thí dụ, năm 2015, có 128 DN chào bán cổ phần lần đầu ra công chúng (IPO) nhưng chỉ bán được 36% số cổ phần chào bán. Chất lượng CPH thể hiện số vốn nhà nước chuyển đổi sở hữu sang các nhà đầu tư (NĐT) tư nhân còn thấp so mục tiêu đề ra. Hiện Nhà nước vẫn nắm 81% sở hữu tại các công ty CP thuộc sở hữu của Nhà nước, trong khi đặt mục tiêu phải thoái vốn chỉ còn dưới 50% hoặc không cần nắm giữ. Thời gian gần đây, quá trình CPH đang chậm lại, trong khi chất lượng chưa có dấu hiệu cải thiện, việc bán cổ phần nhà nước tiếp tục gặp khó khăn, chính sách CPH chưa thay đổi. Trong 5 tháng đầu năm 2017, CPH 13 DNNN và hai đơn vị sự nghiệp, song chỉ có ba DN thuộc danh mục CPH theo tiêu chí mới, công bố giá trị 38 DN nhưng chưa phê duyệt phương án CPH, còn lại đang xác định giá trị 107 DN. Một loạt bất cập trong công tác CPH được nêu ra từ việc triển khai nhiều việc nhưng không đạt mục tiêu như: CPH hàng trăm DN nhưng vốn thu hồi còn thấp; năm 2015, 20% số tổng công ty thua lỗ, lỗ luỹ kế, nhiều rủi ro, không tự chủ được tài chính; đóng góp thu ngân sách nhà nước giảm (chỉ còn khoảng 28%)…

Nguyên nhân có nhiều nhưng khách quan là thị trường, như nguồn cung CPH lớn, vượt quá khả năng hấp thụ; chủ quan là cách thức, cơ chế về CPH còn bất cập như: bán cổ phần cho NĐT chiến lược, giá trị đất đai, vị thế chưa thu hút được NĐT chiến lược. Theo các chuyên gia, để quá trình CPH thực chất, hiệu quả, cần xây dựng văn bản, đề án, quyết định nhưng để thực hiện cụ thể, thẩm thấu vào mục tiêu, mục đích thì phải có cách tiếp cận mới.

Cụ thể, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan cho rằng, sự trì trệ này không chỉ là do quan hệ lợi ích, mà còn do thiếu quyết tâm thực hiện. Thực tế, nhiều trường hợp cho thấy, số vốn nhà nước rút ra không bằng vốn bổ sung thêm cho DNNN. Có lẽ vì thiếu quyết tâm chính trị, năng lực tổ chức thực hiện, mặc dù tất cả điều này trong tay Nhà nước. Công tác CPH DNNN cần phải cấp bách hơn, không chỉ trong bối cảnh cạn kiệt động lực thúc đẩy tăng trưởng, mà người dân cũng hết chịu nổi “gánh nặng” thua lỗ, trì trệ diễn ra tại một số DN nhà nước. Để tái cơ cấu DNNN thực chất, chung quy lại là thực hiện thực chất những gì đề ra, không đòi hỏi cái gì nhiều hơn, hay bắt phải “xé rào”. Chúng ta hoàn toàn có thể thực hiện CPH được nếu chúng ta làm thật. Có một thực tế đáng “giật mình” là nhiều vốn rút ra khỏi DNNN này lại đầu tư vào DNNN khác, điều này khẳng định tâm lý DNNN vẫn muốn giữ lại và cơ quan nhà nước vẫn muốn giữ lại nguồn vốn thay vì đầu tư vào thị trường. Đây là điểm then chốt giải bài toán CPH DNNN. Tái cấu trúc quản trị DNNN cần tách quản trị nhà nước với DNNN và tái cấu trúc DNNN nội bộ. Lâu nay, quản trị nhà nước với DNNN cũng bất ổn không kém, để DNNN có quá nhiều quyền, gắn bó với nó bằng các lợi ích khác nhau. Nhà nước phải có tuyên ngôn rõ ràng sẽ giảm nguồn vốn của Nhà nước trong DNNN xuống bao nhiêu phần trăm, chứ đừng để kiểu tái cơ cấu một hồi nhưng Nhà nước vẫn nắm giữ phần lớn nguồn vốn, để rồi không giải được bài toán nguồn lực cho xã hội, dù nó vẫn nằm trong DNNN.

Chuyên gia kinh tế Lê Xuân Bá, nguyên Viện trưởng CIEM, thẳng thắn chỉ rõ, tái cơ cấu DNNN xuất phát từ thực tiễn để khu vực này kinh doanh hiệu quả, lâu nay nó luôn được biết tới với nhiều “bê bối” như tham nhũng, thất thoát, lãng phí, làm ăn thua lỗ. Tuy nhiên, hiện nay, chính sách CPH, thoái vốn nhà nước chưa có thay đổi đáng kể. Bằng chứng là việc giao, bán, giải thể, phá sản DNNN cũng gặp nhiều khó khăn, tư duy chưa đổi mới, dẫn tới tình trạng DN “chết mà không muốn chôn”.

Còn theo Viện trưởng CIEM Nguyễn Đình Cung, gần đây, mỗi lần soạn thảo nghị quyết đều nhấn mạnh năng lực thực hiện kém, chưa thật sự công khai hóa, minh bạch thông tin. Đó là việc đơn giản nhất, không tốn kém gì mà chúng ta không thực hiện, chưa kể tới việc CPH mà vốn nhà nước vẫn giữ nguyên ở DNNN, phương pháp này làm cho khu vực nhà nước “to” lên chứ không phải nhỏ đi. Quá trình CPH không chỉ chậm so chỉ tiêu của giai đoạn 2011-2015, mà giai đoạn 2016-2020 cho thấy thách thức lớn hơn. CPH trong giai đoạn này mới chỉ phê duyệt phương án, còn triển khai thì chưa. Vậy giai đoạn này còn hơn ba năm, liệu chúng ta có đạt được mục tiêu không? Muốn phân bổ nguồn lực hiệu quả thì Nhà nước phải thay đổi, đừng để tiếp diễn tình trạng DNNN “ngồi” trên một đống tiền nhưng lại… không có vốn. Công tác CPH “khó thì khó, nhưng dễ thì rất dễ”. Chỉ cần một thứ, đó là tinh thần quyết tâm thật sự, dám làm và dám nhận trách nhiệm.

Sau khi được Quốc hội (QH) thông qua tại Kỳ họp thứ 3, Nghị quyết 35/2017/QH14 về chương trình giám sát của QH năm 2018 đã được ban hành. Theo đó, tại Kỳ họp thứ 5 của QH (diễn ra vào tháng 5 và 6-2018), một chuyên đề duy nhất được QH giám sát là “Việc thực hiện chính sách, pháp luật về quản lý, sử dụng vốn, tài sản nhà nước tại DN và CPH DNNN giai đoạn 2011 - 2016”.