Nhiều khó khăn trong biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam

Thứ Bảy, 11/03/2017, 03:29:25
 Font Size:     |        Print

Năm 2014, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành quyết định phê duyệt Đề án “Biên soạn Bách khoa toàn thư Việt Nam” (BKTTVN). Sau một thời gian dài chuẩn bị, năm 2017 là năm khởi đầu của các ban biên soạn chuyên ngành với nhiệm vụ xây dựng đề cương các quyển chuyên ngành cho bộ BKTTVN. Từ thực tiễn bước đầu thực hiện, nhiều nhà khoa học đã bày tỏ những băn khoăn, cũng như những khó khăn trong quá trình biên soạn.

Khó xây dựng bảng mục từ

Theo GS, TS Nguyễn Xuân Thắng, Ủy viên Trung ương Đảng, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Phó Chủ tịch Hội đồng chỉ đạo, Chủ nhiệm Đề án biên soạn BKTTVN, BKTTVN được xem là tri thức, văn minh, văn hóa của nhân loại và của dân tộc nên đòi hỏi cách tiếp cận tổng thể. BKTTVN sẽ gồm 37 quyển viết về 73 ngành ở các cụm lĩnh vực như: khoa học xã hội và nhân văn; khoa học tự nhiên và công nghệ; nghệ thuật. Trong đó cuốn Kinh tế quốc tế vừa được xét duyệt, bổ sung. 37 ban biên soạn chuyên ngành sẽ phụ trách xây dựng đề cương, biên soạn một quyển chuyên ngành trong bộ BKTTVN. Mỗi quyển có độ dài trung bình khoảng 1.500 đến hai nghìn trang với khoảng 2 nghìn đến 2.500 mục từ. Từ việc kế thừa tri thức từ các cuốn Bách khoa đã có trên thế giới và cả về tri thức chung, tri thức riêng của từng quốc gia, Việt Nam sẽ biên soạn để bổ sung và hoàn thiện các tri thức của Việt Nam. Về cơ bản, cần xác định rõ chúng ta biên soạn BKTTVN nên tri thức của Việt Nam sẽ là 70% và tri thức thế giới là 30%, tất nhiên có những chuyên ngành có đặc thù thì tỷ lệ sẽ khác. Việc biên soạn này cần bảo đảm tính khoa học, tính đại chúng, tính dân tộc và tính hiện đại như mục tiêu của đề án đã đề ra...

Năm 2017 tất cả các ban đều thực hiện nhiệm vụ xây dựng đề cương quyển chuyên ngành. Đề cương sẽ có nhiều nội dung như xác định cấu trúc vĩ mô và cấu trúc vi mô quyển chuyên ngành, xác định các phân ngành của chuyên ngành. Nội dung quan trọng nhất của đề cương là cấu trúc vĩ mô - xây dựng bảng mục từ của chuyên ngành của quyển chuyên ngành, do các nhà khoa học trong ban biên soạn chuyên ngành xác lập.

Nhiều nhà khoa học nhấn mạnh quan điểm giữa các ban biên soạn chuyên ngành cần có sự trao đổi, hợp tác để hoàn thiện hơn bộ BKTTVN. Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam PGS, TS Trần Đức Cường, cho rằng, các lĩnh vực khoa học xã hội nhân văn thường có mối liên hệ mật thiết với nhau. Chẳng hạn cùng nhân vật, nội dung nhưng là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành. Thí dụ như các nhân vật lịch sử Lê Thánh Tông, Trần Nhân Tông, Hồ Chí Minh đều là nhân vật của lĩnh vực lịch sử, văn học, chính trị. Thực tế có một thời kỳ văn - sử - triết bất phân. Vì vậy, ông đề nghị cần có sự phối hợp giữa các ban biên soạn để bảo đảm tính thống nhất, không trùng lặp mục từ. Từ thực tế biên soạn cuốn BKTTVN về Công nghệ sinh học, GS,TSKH Vũ Quang Côn cho rằng, hiện nay công nghệ sinh học là một trong bốn vấn đề chính của nhân loại liên quan đời sống và sức khỏe con người. Vì lẽ đó sinh học mang tính đặc thù riêng và phức tạp hơn nhiều, liên quan tới phần lớn các ngành khoa học khác cho nên phải căn cứ vào khả năng và đặc thù của từng ngành để xây dựng. Viện sĩ, GS Nguyễn Văn Hiệu (nguyên Viện trưởng Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) đại diện các nhà khoa học biên soạn chuyên ngành Vật lý, Thiên văn học cũng cho rằng: “Ngành Vật lý thâm nhập nhiều ngành khoa học khác. Vì lẽ đó chúng ta phải phân biệt đâu là Vật lý, đâu là sự liên quan giữa Vật lý với các ngành khác”. Như vậy, các nhà khoa học phải thống nhất và thảo luận rõ ngay từ khi bắt đầu lựa chọn mục từ, sử dụng một quy định biên soạn chuẩn mục và thống nhất để tránh gây xáo trộn và phức tạp về sau.

Nhiều nhà khoa học bày tỏ băn khoăn về tỷ lệ giữa mục từ thế giới và Việt Nam. PGS, TS Phan Trọng Thưởng (Viện Văn học) cho rằng việc lựa chọn mục từ ở lĩnh vực văn học vô cùng phức tạp. Lĩnh vực văn học rộng lớn, có vô vàn mục từ, lựa chọn mục từ nào tiêu biểu là điều không dễ dàng. GS triết học Hồ Sĩ Quý cũng nêu vấn đề với ngành Triết học, tỷ lệ thế giới và Việt Nam bao nhiêu là vừa? Bởi các phạm trù nghiên cứu triết học là chung trên thế giới chứ không riêng Việt Nam. Ông đề nghị nên tùy theo mỗi lĩnh vực mà cân đối hàm lượng mục từ thế giới hay Việt Nam cho phù hợp, không nên phân chia máy móc. Đối với những chuyên ngành đặc thù thì tỷ lệ sẽ khác, tri thức thế giới sẽ được khai thác đủ mức gắn liền với các vấn đề của Việt Nam.

Cần xây dựng cổng thông tin dữ liệu biên soạn BKTTVN

Trong khi thế giới hình thành Bách khoa toàn thư từ rất lâu thì ngân hàng bách khoa thư Việt Nam khá nghèo nàn. GS, TS Nguyễn Xuân Thắng thừa nhận, ngoài một số cuốn bách khoa từ thời phong kiến, một số bách khoa thư chuyên ngành ít ỏi, đây là lần đầu tiên Việt Nam biên soạn BKTT đồ sộ và tổng thể nhất. Bên cạnh khai thác những tư liệu hiện có, ban chủ nhiệm đề án chủ trương mua một số bộ BKTT của một số nước trên thế giới. Việc dịch tài liệu tham khảo cũng được đặt ra, ngoài ra còn có các tài liệu chuyên môn sâu mà các ban biên soạn chuyên ngành tổ chức dịch trong quá trình nghiên cứu, xây dựng đề cương quyển chuyên ngành. Theo GS, TS Nguyễn Xuân Thắng, có thể nghiên cứu việc tham khảo cách làm của Wikipedia, đây là nơi tập hợp kiến thức và ý kiến của đông đảo cộng đồng dân cư thuộc mọi tầng lớp trong xã hội trên toàn thế giới về mọi lĩnh vực.

PGS, TS Nguyễn Ái Việt, phụ trách quyển 8 về chuyên ngành công nghệ thông tin nhấn mạnh, cần tận dụng công nghệ thông tin trong việc biên soạn BKTTVN. Trước hết là chúng ta có thể tiếp thu nguồn dữ liệu, tri thức khổng lồ của thế giới để tìm kiếm tư liệu thông qua các công cụ tìm kiếm, công cụ lọc dữ liệu, hỗ trợ dịch thuật, số hóa… Bên cạnh đó, để huy động trí tuệ của toàn xã hội, cần xây dựng một cổng thông tin dữ liệu để các chuyên gia, nhà khoa học khác có thể tham gia viết bài, nêu ý kiến đóng góp, phản biện… Thực tế, ban chủ nhiệm đề án cũng đang bàn tới việc xây dựng cổng thông tin dữ liệu biên soạn BKTTVN với nguyên tắc tranh thủ ý kiến đóng góp của xã hội nhưng vẫn bảo đảm được quyền quyết định và bản quyền của tác giả mục từ được biên soạn. Đồng thời, ứng dụng công nghệ thông tin để đưa một phần các mục từ mà các ban đã biên soạn lên web, tham khảo ý kiến của công chúng hoàn thiện hơn các mục từ trước khi đưa vào in và xuất bản.

Trong tháng 3-2017, cuốn Cẩm nang biên soạn BKTTVN bao gồm những vấn đề bao quát chung, thống nhất các nguyên tắc quan trọng cho việc biên soạn các quyển trong bộ BKTTVN sẽ được hoàn thành để làm cơ sở thống nhất cho việc biên soạn. Đây được coi là “hành lang pháp lý” cho việc thực hiện đề án. Đến cuối năm 2017, các ban biên soạn sẽ cơ bản hoàn thành đề cương của mỗi lĩnh vực. Theo dự kiến bộ BKTTVN sẽ hoàn thành và xuất bản trong tám đến 10 năm tới.

HẠNH NGUYÊN