Ca trù đổ hột phách giòn

Thứ Bảy, 10/11/2018, 02:29:50
 Font Size:     |        Print
 

Tiết mục hát múa bỏ bộ của đoàn Hải Phòng tại Liên hoan ca trù toàn quốc năm 2018.

Cánh màn nhung của sân khấu liên hoan ca trù toàn quốc đã khép lại, nhưng dư âm về những tuyệt kỹ ca trù qua cách ngân rung, đổ hột của ca nương, qua tiếng lia, tiếng vẫy trầm đục, ấm áp của kép đàn, qua thanh âm giòn sắc của sênh phách và tiếng tán dương tom chát của trống chầu vẫn còn vang mãi trong lòng người xem…

Ánh sáng từ những nhân tố mới

Những ai đã xem đêm khai mạc Liên hoan ca trù toàn quốc năm 2018 tại Trung tâm Văn hóa - Ðiện ảnh tỉnh Hà Tĩnh hẳn chưa thể nào quên những xúc cảm dâng trào khi ca nương trẻ Nguyễn Thị Thu Hà cất tiếng hát khúc "Tình thư một bức". Những miên man, dìu dặt, níu kéo, những kiêu sa, lộng lẫy… của nghệ thuật ca trù như hội tụ trong tiếng hát, trong thanh và sang trọng của đào nương 16 tuổi: "Bút huê thảo tình thư một bức/ Tâm sự này vằng vặc bóng trăng soi/ Chữ nhân duyên đưa lại bởi trời/ Duyên kỳ ngộ thề bồi non với nước". Nhiều người bất ngờ khi nghe một thiếu nữ mới 16 tuổi lại có thể hát sâu đến thế, hay đến thế và chất nặng tâm tư đến thế.

Liên hoan ca trù toàn quốc năm 2018 còn mang lại nhiều bất ngờ khác khi hầu như đoàn nào cũng "trình làng" một vài gương mặt ca nương, kép đàn trẻ tuổi bên cạnh đội ngũ những nghệ nhân giàu kinh nghiệm. Ðó là Nguyễn Thị Quỳnh Như (12 tuổi) của Hà Tĩnh; Thủy Tiên (9 tuổi) của Hải Dương; Lê Thị Minh (12 tuổi) của Hưng Yên; Nguyễn Thị Thanh Dung (15 tuổi) của Bắc Ninh; Nguyễn Thục Trinh (10 tuổi), Nguyễn Phương Trà My (16 tuổi) của Hà Nội… Nghệ sĩ Nhân dân Thanh Hoài - Ủy viên Hội đồng thẩm định Liên hoan ca trù toàn quốc năm 2018 cho biết: "Chúng tôi rất mừng khi liên hoan lần này tuy hầu như vắng bóng nghệ nhân cao tuổi, nhưng thay vào đó là đội ngũ nghệ nhân kế cận và đặc biệt là sự xuất hiện của rất nhiều nhân tố mới với vốn hiểu biết và khả năng thực hành ca trù phong phú. Thực tế đó cho thấy, các tỉnh nắm giữ di sản này đều làm rất tốt việc trao truyền, phát huy giá trị nghệ thuật ca trù trong đời sống văn hóa của nhân dân".

Ca trù là một loại hình nghệ thuật truyền thống độc đáo, vừa đậm tính dân gian lại vừa rất uyên bác cả trong âm nhạc lẫn lời ca. Trong bối cảnh hiện đại, ca trù rất kén người nghe và khá khó khăn khi hòa nhập với đời sống đương đại. Tuy nhiên, thế hệ những ca nương, kép đàn trẻ đều rất nghiêm túc và tâm huyết khi thực hành di sản ca trù. Ca nương Nguyễn Thị Thanh Dung (Ðoàn Nghệ thuật ca trù Bắc Ninh) cho biết: "Ngoài việc học hỏi các thế hệ nghệ nhân đi trước ở địa phương, em còn tự học qua băng đĩa và tìm đến các ca nương, nghệ nhân tài danh ở Hà Nội, Hải Phòng để học thêm các tuyệt kỹ của ca trù. Liên hoan lần này cũng là cơ hội để em được tiếp cận với nhiều nghệ nhân tài danh, để có thể học hỏi từ các nghệ nhân nhiều hơn nữa những kiến thức, kỹ thuật của ca trù".

Nhờ thái độ học hỏi nghiêm túc ấy mà những nhân tố mới tại sân khấu liên hoan ca trù toàn quốc lần này đã đem đến những tiết mục đặc sắc với giọng hát trong thanh, sang trọng, những ngân rung, đổ hột, đổ con kiến đầy cảm xúc. Ngoài thể hiện tốt bất kỳ thể cách nào trong 15 thể cách mà Ban tổ chức đưa ra ở phần thi tài năng, các ca nương trẻ còn thuần thục cả năm khổ phách của ca trù. Ðó là một yếu tố vô cùng quan trọng, bởi phách trong ca trù không chỉ giữ nhịp cho lời hát, mà còn là tiếng hát bên ngoài thanh quản của ca nương. Tiếng phách lúc dồn dập, lúc khoan thai, là "đất" để ca nương thể hiện sự tinh tế, khả năng sáng tạo, biến hóa của mình trong từng thể cách.

Hỗ trợ đắc lực cho giọng hát của ca nương chính là kép đàn. Tại liên hoan lần này, đội ngũ kép đàn cũng đều khá trẻ. Với kinh nghiệm nhiều năm học hỏi, các kép đàn đã trình diễn những khúc cầm phổ đầy quyến rũ. Dưới đôi tay tài hoa, ba dây đàn đáy đã tấu lên những thanh âm trầm đục, sâu lắng, nền nã, lúc ai oán, lúc thở than, lúc lại hân hoan, bình thản. Khán giả đã được đắm mình rung động trong những ngón đàn tuyệt diệu của Tô Tuyên (Hải Phòng), Trần Văn Ðài (Hà Tĩnh), Nguyễn Tiến Thành (Thanh Hóa), Tạ Văn Hợi, Hoàng Văn Khoa (Hà Nội)… Những kép đàn này luôn tạo được những sự biến hóa độc đáo trong những tiếng lia, tiếng vẩy, tiếng mượn điêu luyện của mình. Có khi đàn theo từng chữ, từng hơi, từng cách đổ hột của ca nương, có lúc lại tách mình ra khỏi nhịp phách và tiếng hát của ca nương, mở đường dẫn lối cho tiếng ca trở nên thanh thoát, bay bổng, sang trọng, ma mị, dẫn dụ hơn. Những kép đàn trẻ ở liên hoan này cũng rất tinh tế khi luôn chủ động tạo ra những khoảng "lưu không" để đào nương nghỉ hơi trong những thể cách dài.

Sự xuất hiện của đội ngũ ca nương, kép đàn trẻ tuổi với vốn hiểu biết sâu rộng về ca trù đã cho giới chuyên môn cũng như khán giả nhìn thấy hy vọng mới của loại hình nghệ thuật này và có quyền hy vọng về một sự tồn tại bền vững hơn của ca trù trong đời sống.

Thắp lên hy vọng cho ca trù

Ca trù có mặt trong đời sống văn hóa Việt Nam từ thế kỷ 15 với năm không gian diễn xướng chính: hát cửa đình (hát thờ), hát cửa quyền (hát cung đình hay hát chúc hỗ), hát tại gia (hát nhà tơ), hát thi và hát ca quán (hát chơi). Mỗi không gian có một lối hát và cách thức trình diễn riêng. Sân khấu liên hoan ca trù toàn quốc năm 2018 đã hội tụ khá đầy đủ các thể cách của ca trù thông qua các hình thức diễn xướng đó. 15 đơn vị của 13 tỉnh, thành phố tham gia liên hoan đã xây dựng 15 chương trình nghệ thuật với những màu sắc khác nhau mà ở đó người ta tìm thấy những giá trị cống hiến.

Các Ðoàn nghệ thuật ca trù như Hải Phòng, Hà Nội, Hà Tĩnh, Nghệ An, Quảng Bình đã đầu tư công phu để khôi phục lại những thể cách, không gian diễn xướng đã và đang bị mai một. Cùng với việc trình diễn những thể cách khó như Ả phiền 36 giọng, tỳ bà hành, chúc hỗ, nhịp ba cung bắc, thét nhạc… các đoàn cũng kỳ công sưu tầm, khôi phục lại các thể cách ít phổ biến như: giáo hương, giáo trống, hát thơ, múa bỏ bộ, múa bài bông, hát múa đại thạch… Ngoài ra, nhiều đơn vị như Hà Tĩnh, Nghệ An, TP Hồ Chí Minh… còn đầu tư sáng tác lời mới cho các thể cách ca trù nhằm ca ngợi tiền nhân, ca ngợi Ðảng, Bác Hồ, quê hương, đất nước. Ðó chính là một trong những biểu hiện về mức độ phổ biến của ca trù trong đời sống văn hóa cộng đồng.

Ông Nguyễn Văn Thành - một khán giả tại liên hoan cho biết: "Tôi rất yêu nghệ thuật ca trù. Theo dõi chương trình biểu diễn của các đoàn, tôi rất xúc động trước tâm tình, tâm huyết của đội ngũ nghệ nhân, ca nương, kép đàn, diễn viên thực hành nghệ thuật ca trù. Những phút đắm mình trong các tuyệt kỹ ca trù, tôi tưởng như mình là quan viên, vừa kiên định vừa bị dẫn dụ bởi khoảnh khắc ém hơi, nhả chữ hay lúc dồn dập, khoan thai tay phách của đào nương. Lại có những lúc ngỡ mình như dây đàn, cứ ngân lên những khúc cầm phổ lả lơi, đầm ấm trong phút phiêu diêu, bay bướm của kép đàn… Mong rằng, các địa phương, các cơ quan, ban, ngành liên quan sớm có những giải pháp cụ thể để phát huy những giá trị của di sản văn hóa dân tộc".

Liên hoan ca trù toàn quốc lần thứ nhất diễn ra tại Hà Tĩnh (năm 2005) chỉ có sự tham gia của 20 nghệ nhân cao tuổi sinh hoạt ca trù từ năm 1945 trở về trước. Lúc bấy giờ, số lượng thể cách, hình thức diễn xướng được trình diễn cũng rất khiêm tốn. Nhắc lại điều đó để thấy rằng, sau 13 năm, hoạt động liên hoan ca trù toàn quốc đã đạt được những đích mới với 300 nghệ nhân, ca nương, kép đàn biểu diễn nhiều thể cách và khôi phục lại nhiều không gian diễn xướng của ca trù. Trong đó, đội ngũ ca nương có kinh nghiệm dày dặn, có thể hát được nhiều thể cách khá hùng hậu. Nổi bật như các ca nương: Nguyễn Thiên Hương (Thanh Hóa), Nguyễn Kim Ngọc, Phùng Phương Hồng (Hà Nội), Ðặng Thị Vân (Hà Tĩnh), Hải Phượng (Hải Phòng), Hứa Thị Nhạn (Hưng Yên), Thu Hường (Thái Bình), Nguyễn Thị Kim Tuyến (Bắc Ninh), Bích Lâm (Nghệ An)…

PGS, TS Lê Văn Toàn - Ủy viên Hội đồng di sản quốc gia, thành viên Ban giám khảo tại liên hoan chia sẻ: Tôi và các thành viên hội đồng thẩm định liên hoan rất vui và tự hào khi sau gần 10 năm được UNESCO ghi danh, ca trù đã khôi phục mạnh mẽ đến thế. Chúng tôi rất xúc động trước nỗ lực của Ðoàn ca trù TP Hồ Chí Minh khi họ vượt hơn một nghìn cây số để tham gia liên hoan với tâm huyết bảo tồn di sản ca trù ở miền đất phương nam. Ðặc biệt là tâm huyết của các nghệ nhân hai CLB ca trù Xuân Ðỉnh và Ðình Làng Việt (Hà Nội) khi họ tự nguyện đóng góp kinh phí để tham gia liên hoan. Chúng tôi cũng rất tự hào khi tất cả các tỉnh, thành phố nắm giữ di sản ca trù đều liên tục có những thế hệ nghệ nhân, ca nương, kép đàn nối tiếp nhau trao truyền, gìn giữ di sản. Tất cả những điều đó cho phép chúng ta thắp lên niềm hy vọng, ca trù sẽ sớm được đưa ra danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp và trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Chương trình biểu diễn của các đoàn nghệ thuật tại liên hoan lần này là minh chứng cho những hành động của địa phương nắm giữ nghệ thuật ca trù trong việc thực hiện cam kết với UNESCO về gìn giữ, bảo tồn di sản. Qua đó cũng giới thiệu sự đa đạng, phong phú trong kết quả của quá trình khôi phục các thể cách ca trù ở địa phương. Ông Nguyễn Cảnh Thụy, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hà Tĩnh cho biết: Hà Tĩnh là một trong những cái nôi của ca trù với giáo phường ty Cổ Ðạm nổi tiếng trong quá khứ. Những năm qua, chúng tôi đã xây dựng nhiều kế hoạch nhằm nỗ lực đưa ca trù ra khỏi tình trạng bảo vệ khẩn cấp. Trong đó, việc phát triển phong trào hát ca trù trong các trường học là một trong những việc làm hiệu quả, tìm những "tinh hoa" để đào tạo, bổ sung vào đội ngũ ca nương trẻ. HÐND tỉnh Hà Tĩnh vừa thông qua Ðề án bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa: Dân ca ví, giặm Nghệ - Tĩnh; ca trù Hà Tĩnh, Truyện Kiều và Mộc bản Phúc Giang. Ðây là cơ hội để Hà Tĩnh tiếp tục làm tốt hơn nữa việc gìn giữ, bảo tồn di sản văn hóa thế giới.

Liên hoan ca trù toàn quốc là hoạt động định kỳ của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, nhằm thực hiện cam kết của Chính phủ Việt Nam với UNESCO về công tác bảo vệ di sản văn hóa thế giới trong việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể ca trù. Thông qua đó, đánh giá tình hình thực hiện ở các tỉnh, thành phố nắm giữ di sản để định hướng phát triển ca trù trong thời gian tới. Tại liên hoan lần này, các địa phương nắm giữ di sản đã đem đến những kết quả rất tốt. Ðiều đó cho thấy, ca trù thật sự đã "đổ hột phách giòn" vào đời sống đương đại bằng những bước đi chậm rãi nhưng vô cùng chắc chắn.

ANH HOÀI

Chia sẻ