Sống chung với thuốc độc

Thứ Bảy, 10/11/2018, 18:28:50
 Font Size:     |        Print
 

Không khó để biết được tác hại của vỏ bao thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) đối với môi trường, nhưng vì sao sau khi sử dụng người nông dân vẫn vứt bừa bãi ra cánh đồng? Chúng tôi hỏi người dân và gõ cửa các cơ quan chức năng nhưng chưa nhận được câu trả lời thấu đáo về các biện pháp xử lý mối nguy hại này.

Kỳ II: Khó xử lý rác nguy hại

Tràn lan bờ ruộng

Tại vùng trồng hoa của một số xã thuộc huyện Mê Linh (Hà Nội), nhìn vào số những vỏ bao thuốc BVTV la liệt bờ ruộng mà thấy lo lắng. Ngay trên cánh đồng hoa thôn Trung Hậu, xã Tiền Phong, tận mắt thấy trên những bờ ruộng là những đống vỏ thuốc lưu cữu lại nhiều năm, có góc ruộng được bà con chỉ dùng để vứt vỏ bao thuốc BVTV từ cả chục năm qua. Một người nông dân ở xã Tiền Phong có dáng khô gầy, mặc áo và đeo đồ bảo hộ gần kín mặt, thực hiện phun thuốc trừ bệnh cho hoa hồng, tỏ ra mệt mỏi và có phần thiếu trách nhiệm: Đôi khi việc phun với cường độ nhiều gây mệt mỏi, chúng tôi cũng chẳng còn tâm trí để ý đến chuyện phải gom vỏ bao thuốc.

Làm việc với Phòng Kinh tế huyện Mê Linh, cán bộ phòng cho biết, xã Tiền Phong đã được quy hoạch đô thị, nhiều diện tích đất bà con còn đang trồng hoa thì chỉ là “làm tạm”, rồi sẽ thu hồi để xây dựng các công trình nên không hỗ trợ thùng chứa vỏ bao thuốc. Chia sẻ về vấn đề này, một lão niên cho rằng, dù người dân còn canh tác một ngày và còn phun thuốc, thì vẫn nên hỗ trợ thùng gom rác đặt ở một số đầu bờ, tuyên truyền để việc thu gom và quản lý tốt nguồn thuốc tồn dư gây ảnh hưởng đến môi trường và nguồn nước ngầm.

Khảo sát tại các cánh đồng hoa thuộc huyện Đông Anh, Bắc Từ Liêm hay nhiều huyện ngoại thành, phóng viên cũng chứng kiến cảnh bà con vừa phun nhiều, liên tục và vỏ bao thuốc còn vương vãi, chưa được thu gom triệt để. Xuôi xuống huyện Phú Xuyên, công tác xử lý vỏ bao thuốc cũng chưa được làm chặt chẽ. Đi xa hơn, trên nhiều cánh đồng của tỉnh Hà Nam, công tác thu gom, xử lý loại “rác đặc biệt” này cũng gặp vô vàn khó khăn.


Vỏ gói thuốc BVTV bị vứt tràn lan ngoài đồng ở xã Mê Linh (Hà Nội).Ảnh: ĐÌNH TƯỜNG

Nhìn vào con số thống kê của Chi cục Trồng trọt - Bảo vệ Thực vật, thuộc Sở NN và PTNT Hà Nam, mỗi năm nông dân sử dụng khoảng 150 tấn thuốc phòng, trừ sâu bệnh cho lúa và rau màu, cây ăn quả các loại thì thấy rằng đó là con số khá lớn. Ước tính còn khoảng từ 12 đến 15% số thuốc còn lại trong vỏ thuốc BVTV (khoảng từ 18 đến 22,5 tấn) sẽ thải ra đồng ruộng và ngấm vào nguồn nước, đất.

Rộng ra, trên cả nước hằng năm bà con nông dân sử dụng khoảng 100 nghìn tấn thuốc BVTV (gần 10kg/ha). So sánh với kết quả phân tích của cơ quan chức năng, lượng vỏ bao bì chiếm khoảng 14% tổng lượng thuốc tiêu thụ, thì mỗi năm cả nước thải ra môi trường khoảng 14.000 tấn bao bì các loại. Trước đây, phần lớn vỏ bao là chai thủy tinh, gần đây đã được thay thế bằng chai nhựa và các túi polyethylen (cấu tạo bằng các chất khó phân giải). Hiện vẫn chưa có con số thống kê tổng số thuốc còn tồn dư trong vỏ bao bị thải ra môi trường, song người ta có thể đoán được mức độ nguy hiểm khi chúng bị thải vào môi trường, trộn lẫn với đất, nhất là nguồn nước. Lo lắng cho môi trường và người dân, Giáo sư Võ Tòng Xuân - chuyên gia ngành nông nghiệp và Giáo sư Phạm Ngọc Đăng (Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam), có chung nhận định: Trong thời gian dài, người nông dân, chính quyền và thậm chí là nhiều nhà khoa học Việt Nam chỉ quan tâm đến phần trên của cây trồng mà không chú ý đến những thiệt hại bên dưới đất và rễ cây. Việc sử dụng quá nhiều phân bón và thuốc BVTV đã ảnh hưởng xấu đến chất lượng đất, đồng thời gây ô nhiễm môi trường.

Vẫn ít mô hình tốt

Thực địa ở nhiều địa phương, dù một số cánh đồng do tuyến xã, phường quản lý, đã được bố trí bể chứa rác độc hại, mô hình thu gom do Hội Phụ nữ phát động hoặc các HTX ký hợp đồng thầu khoán, nhưng còn quá ít so với yêu cầu thực tế. Một trong những điểm làm tốt là xã Kim Bình, TP Phủ Lý (Hà Nam). Ý thức được những tác hại trực tiếp từ vỏ bao thuốc, từ năm 2016, HTX Kim Bình được tiếp nhận dự án thu gom và xử lý vỏ bao thuốc từ Quỹ Khuyến nông của tỉnh Hà Nam. Theo đó, xã Kim Bình được hỗ trợ xây dựng một bể đựng và xử lý vỏ bao thuốc BVTV, tập huấn và hướng dẫn người sử dụng đúng cách xử lý vỏ bao bì. Sau khi được tập huấn, người dân đã được trang bị các kiến thức, kỹ năng cơ bản về những tác hại của vỏ bao đựng thuốc. Từ đó, giúp họ có ý thức hơn đối với việc cần thiết phải xúc sạch vỏ bao thuốc BVTV trước khi bỏ vào bể chứa. Cùng với đó, lượng vỏ bao sau khi được thu gom sẽ được xử lý bằng cách ngâm và rửa lại bằng nước vôi trong với một thời gian nhất định trước khi trở thành rác thông thường.

Từ một bể chứa ban đầu, đến nay, xã Kim Bình đã đầu tư xây dựng được năm bể chứa tại các khu vực thuận tiện. Nhận thấy tác dụng của việc xây dựng các bể chứa vỏ bao thuốc BVTV trên đồng ruộng, mới đây các ngành chức năng, các địa phương trong tỉnh Hà Nam đã triển khai sâu rộng trên nhiều cánh đồng. Kinh phí được trích từ ngân sách cấp cho các xã và dựa vào các đoàn thể ở cơ sở.

Ai xử lý vỏ bao thuốc BVTV?

Thu gom là một chuyện, nhưng xử lý có đúng cách không lại là chuyện cần bàn, và thực tế còn nhiều gian nan. Tại địa bàn huyện Kinh Môn (Hải Dương), nơi đây, cán bộ huyện đã quan tâm đến sản xuất nông nghiệp, nhiều xã được đầu tư thùng chứa nhưng đến nay toàn tỉnh vẫn chưa có nhà máy hay doanh nghiệp xử lý riêng loại rác thải nguy hiểm này. Tôi hỏi ông Nguyễn Văn Quang, Phó Chủ tịch UBND xã Phạm Mệnh khi ông dẫn đi thăm mô hình thu gom rác thải nguy hại, rằng, sau khi đầy thùng số vỏ thuốc này sẽ được xử lý thế nào? Ông Quang cho biết, số rác thải này sẽ được chôn lấp, một số người dân vẫn cho lẫn với rác thải sinh hoạt thông thường. “Dẫu biết thế là chưa đúng nhưng cũng chẳng có cách nào khác”, ông Quang ngậm ngùi nói.

Còn nhớ, năm 2016 Bộ Tài nguyên và Môi trường đã cùng Bộ NN và PTNT ban hành Thông tư liên tịch số 05/2016/TTLT-BNNPTNT-BTNMT, Hướng dẫn việc thu gom, vận chuyển và xử lý bao gói thuốc sau sử dụng. Thông tư quy định trách nhiệm đầu tiên phải thuộc về người sử dụng: “Người sử dụng thuốc BVTV phải thu gom bao gói thuốc BVTV sau pha chế, phun rải để vào bể chứa, không để chung bao gói thuốc sau sử dụng với rác thải sinh hoạt và rác vệ sinh đồng ruộng. Bao gói thuốc sau khi sử dụng xong thì không được sử dụng vào các mục đích khác, không tự ý xử lý, đem chôn, hoặc đốt”.

Còn tại Điều 8, Thông tư liên tịch quy định: “Sở NN và PTNT hướng dẫn việc thu gom bao gói thuốc trên địa bàn; hướng dẫn, tuyên truyền cho các tổ chức, cá nhân trong việc sử dụng thuốc và thu gom bao gói thuốc sau sử dụng; Sở TN-MT hướng dẫn việc vận chuyển, xử lý bao gói thuốc sau sử dụng trên địa bàn”.

Quy định thì như vậy, nhưng theo bà Lương Thị Kiểm, Chi cục trưởng BVTV Hải Dương lo ngại, chưa có nhà máy nào chuyên xử lý loại rác thải độc hại này là vấn đề đáng lo ngại và tỉnh nhà cần đầu tư xây dựng một nhà máy xử lý.

Thêm một điểm nữa, Thông tư liên tịch quy định: UBND cấp tỉnh, có trách nhiệm bố trí kinh phí, chỉ đạo UBND cấp huyện tổ chức thu gom, xử lý bao gói thuốc BVTV sau sử dụng tại địa phương.

Phải khẳng định lại, quy định đã rõ về trách nhiệm của các bên liên quan, từ người dân đến cấp xã, phường, huyện và cấp tỉnh. Nhưng rõ ràng ở nhiều huyện đã chưa thực hiện nghiêm. Đồng thời, khi làm việc với lãnh đạo nhiều huyện, đều có chung kiến nghị nhà nước nên đầu tư xây dựng nhà máy xử lý loại rác thải rất độc này.

Liên quan đến việc xử lý vỏ bao, vỏ chai thuốc, hiện chưa có cơ quan quản lý cũng như cơ quan nghiên cứu nào vào cuộc để đánh giá tác động môi trường do tác động tiêu cực của “rác độc”. Song ông Nguyễn Mạnh Phương, Phó Chi cục Trưởng phụ trách BVTV (Sở NN và PTNT Hà Nội) khẳng định, đây không phải là rác thải thông thường và không thể xử lý theo cách của rác thông thường. Một số địa phương dùng cách chôn lấp, hoặc xử lý lẫn vào rác thải thông thường là sai. “Rác độc hại thì phải xử lý tiêu hủy kỹ lưỡng hơn! Thành phố cần giao nhiệm vụ trực tiếp cho một đơn vị ký hợp đồng với các công ty đủ điều kiện xử lý”, ông Phương kiến nghị.

(Còn nữa)

Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam cho rằng, việc xử lý vỏ bao thuốc cần sự chung tay của nhiều ngành, đặc biệt các tỉnh, thành nên xây dựng cơ chế xã hội hóa, thu hút đầu tư xử lý rác thải nông thôn, rác thải độc hại.

Nguyễn Văn Học - Đào Phương